Ο Ρώσος συγγραφέας και στρατιωτικός ιστορικός Aleksandr Borisovich Shirokorad επιχειρεί μια σύγκριση Ελλάδας, Πολωνίας, Φινλανδίας και Ουκρανίας – Το ελληνικό παράδειγμα, η «Μεγάλη Ιδέα» και οι γεωπολιτικές ανατροπές που άλλαξαν τον χάρτη της Ευρώπης
Μια εξαιρετικά αιχμηρή ιστορική ανάγνωση επιχειρεί ο Ρώσος συγγραφέας, στρατιωτικός ιστορικός και δημοσιογράφος Aleksandr Borisovich Shirokorad, συνδέοντας την εμφάνιση και εξέλιξη νέων εθνικών κρατών στην Ευρώπη με την άνοδο του υπερεθνικισμού και τη σύγκρουση στην Ουκρανία.
Στο επίκεντρο της ανάλυσής του βρίσκεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα: ήταν αναπόφευκτες οι μεγάλες συγκρούσεις που συγκλόνισαν την Ευρώπη ή αποτέλεσαν αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών, εθνικιστικών κινημάτων και παρεμβάσεων ισχυρών εξωτερικών δυνάμεων;
Η απάντηση που δίνει είναι ιδιαίτερα σκληρή.
Κατά τον Shirokorad, οι επιμέρους πολιτικές επιλογές ασφαλώς έπαιξαν ρόλο, όμως πίσω από τις συγκρούσεις υπήρχε μια βαθύτερη ιστορική δυναμική: η προσπάθεια δημιουργίας ενιαίων εθνικών κρατών, η διεκδίκηση αμφισβητούμενων εδαφών και η σταδιακή μετατροπή της εθνικής ιδέας σε γεωπολιτικό όπλο.
Και εδώ εμφανίζεται η Ελλάδα. Η περίπτωσή της, λέει ο Shirokorad, παρουσιάζει, σύμφωνα με τον Ρώσο ιστορικό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Ελληνική Επανάσταση και η ίδρυση του ελληνικού κράτους δεν ήταν απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στην αναδιάταξη της Ευρώπης.
Αποτέλεσαν μέρος μιας τεράστιας διαδικασίας αποσύνθεσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ταυτόχρονα γέννησης μιας νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική περίπτωση είχε μια ιδιαιτερότητα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: το ελληνικό εθνικό σχέδιο δεν περιοριζόταν στα σύνορα του μικρού ελληνικού κράτους που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα.
Η περίφημη «Μεγάλη Ιδέα» εξέφρασε την προσδοκία ενός πολύ ευρύτερου ελληνικού οράματος.
Και αυτό ήταν που, κατά τον Shirokorad, μετέτρεψε την Ελλάδα σε έναν από τους σημαντικότερους πρωταγωνιστές των γεωπολιτικών ανακατατάξεων της εποχής.
Στην πιο φιλόδοξη εκδοχή της, η Μεγάλη Ιδέα στόχευε στην αποκατάσταση της ελληνικής παρουσίας σε περιοχές που συνδέονταν ιστορικά με το Βυζάντιο και στην ανάδειξη της Κωνσταντινούπολης σε κέντρο ενός ευρύτερου ελληνικού κράτους.
Για τους Έλληνες της εποχής, δεν επρόκειτο απλώς για έναν χάρτη.
Ήταν ένα ιστορικό όραμα.
Η Κωνσταντινούπολη, η Μικρά Ασία, ο Πόντος και τα νησιά του Αιγαίου αποτελούσαν τμήματα μιας ιστορικής μνήμης που παρέμενε ζωντανή επί αιώνες.
Και η ένταση αυτού του οράματος αποκαλύφθηκε με δραματικό τρόπο στις αρχές του 20ού αιώνα.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα βρέθηκε στην πλευρά των νικητών και απέκτησε σημαντικό διπλωματικό και στρατιωτικό βάρος.
Οι ελληνικές δυνάμεις βρέθηκαν στη Σμύρνη το 1919 και προχώρησαν βαθιά στη Μικρά Ασία.
Για ένα διάστημα, το αδιανόητο φαινόταν πιθανό. Η ελληνική γεωπολιτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο μπορούσε να αλλάξει ριζικά.
Η συνέχεια, όμως, υπήρξε τραγική.
Η τουρκική εθνικιστική αντίδραση υπό τον Mustafa Kemal, η στρατιωτική ήττα του ελληνικού στρατού και η Μικρασιατική Καταστροφή ανέτρεψαν ολοκληρωτικά τις προσδοκίες.
Η Συνθήκη της Λωζάννης και η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών έβαλαν τέλος σε ένα κεφάλαιο αιώνων ελληνοτουρκικής συνύπαρξης στη Μικρά Ασία.
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η Ελλάδα δεν έγινε η αυτοκρατορία που ονειρεύονταν ορισμένοι οπαδοί της Μεγάλης Ιδέας.
Όμως επιβίωσε ως ανεξάρτητο εθνικό κράτος και εξελίχθηκε σε σταθερό ευρωπαϊκό κράτος, παρά τις αλλεπάλληλες πολεμικές, οικονομικές και πολιτικές κρίσεις.
Η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξε εθνική τραγωδία τεράστιων διαστάσεων. Ταυτόχρονα, όμως, η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα άλλαξε βαθιά την κοινωνία, την οικονομία και τον πολιτισμό της χώρας.
Εκατομμύρια άνθρωποι δεν χάθηκαν απλώς μέσα στην ιστορία.
Μετέφεραν μαζί τους μνήμες, γλώσσα, μουσική, επιχειρηματικότητα, γνώσεις και έναν ολόκληρο πολιτιστικό κόσμο.
Η σύγχρονη Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό οικοδομήθηκε πάνω σε αυτή τη δραματική ανασύνθεση.
Η ιστορική ειρωνεία είναι εντυπωσιακή.
Το ελληνικό κράτος που γεννήθηκε μέσα από πολέμους, επαναστάσεις και ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων κατέληξε, έναν αιώνα αργότερα, να αποτελεί μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της ευρωζώνης και του ΝΑΤΟ.
Η Ελλάδα δεν χρειάστηκε τελικά να επεκταθεί για να αποκτήσει γεωπολιτική σημασία.
Αντίθετα, η ίδια η γεωγραφία της την κατέστησε στρατηγικό κόμβο.
Από το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τα Βαλκάνια, η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα από τα πλέον ευαίσθητα σημεία του παγκόσμιου γεωπολιτικού χάρτη.
Και αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη αναθεώρηση των ισορροπιών ασφαλείας της εδώ και δεκαετίες.
Οι περιπτώσεις της Πολωνίας και της Φινλανδίας
Σύμφωνα με τον Shirokorad, το 1918, δύο νέα κράτη εμφανίστηκαν στον χάρτη της Ευρώπης — η Πολωνία και η Φινλανδία.
Η μετέπειτα ιστορία τους παρουσίασε ομοιότητες με εκείνη της Ελλάδας, μόνο που δεν είχε εθνικό χαρακτήρα.
Όπως και στην Ελλάδα, όλα ξεκίνησαν με μια αιματηρή κατάληψη της εξουσίας από υπερεθνικιστές.
Σφαγίασαν αντιπάλους και ξένους, δημιούργησαν ένα ενιαίο κράτος και στη συνέχεια προχώρησαν στην κατάληψη γειτονικών εδαφών, με στόχο τη δημιουργία της «Μεγάλης Πολωνίας» και της «Μεγάλης Φινλανδίας».
Ήδη από το 1918, ο στρατάρχης Mannerheim δήλωσε: «Δεν θα βάλω το σπαθί μου στη θήκη μέχρι όλη η Καρελία να γίνει δική μας».
Το πρόγραμμα του στρατάρχη Piłsudski, ωστόσο, ήταν πολύ ευρύτερο: μια Μεγάλη Πολωνία «από θάλασσα σε θάλασσα» — από το Ντάντσιχ μέχρι την Οδησσό.
Ωστόσο, όπως γνωρίζουμε, ο Κόκκινος Στρατός έβαλε τέλος στις φιλοδοξίες και των δύο στραταρχών.
Αντ’ αυτού, ο Piłsudski πραγματοποίησε μια μαζική εθνοκάθαρση στην Πολωνία.
Το 1922, οι Πολωνοί αποτελούσαν λιγότερο από το ήμισυ του πληθυσμού της Πολωνίας.
Κατά τα επόμενα 30 χρόνια, όμως, οι Πολωνοί «ultras», συμπεριλαμβανομένων και των κομμουνιστών ηγετών, κατάφεραν να εξοντώσουν, να απελάσουν ή να αφομοιώσουν βίαια όλους τους μη Πολωνούς — Γερμανούς, Ρώσους, Ουκρανούς, Λέμκους, Κασουβίτες, Πομερανούς και άλλους.
Η Πολωνία έγινε ένα ενιαίο, μονοεθνικό και μονοθρησκευτικό κράτος.
Το 1941, η Φινλανδία εισέβαλε στην Καρελία.
Ολόκληρος ο ρωσικός πληθυσμός εξαναγκάστηκε να μεταφερθεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Αφού η Δημοκρατία των Κόμι έγινε μέρος της Μεγάλης Φινλανδίας, οι Ρώσοι που βρίσκονταν εκεί απελάθηκαν, «σε μέρη που δεν ήταν τόσο απομακρυσμένα».
Οι Καρελιανοί, οι Βέψιοι και άλλοι μικροί λαοί που ζούσαν στην Καρελία υποβλήθηκαν σε αναγκαστική αφομοίωση μεταξύ 1941 και 1944.
Διδάσκονταν αποκλειστικά σε φινλανδικά σχολεία, υποχρεώνονταν να μάθουν φινλανδικά, να υιοθετήσουν φινλανδικά ονόματα κ.λπ.
Λοιπόν, ακριβώς όπως οι Ρώσοι στην Ουκρανία το 1992–2014!
Το 1945, η σοβιετική κυβέρνηση ξεκίνησε μια πολιτική κατευνασμού των νεαρών αρπακτικών — της Πολωνίας και της Φινλανδίας.
Τους προμήθευε ενεργειακούς πόρους και άλλες πρώτες ύλες, ξυλεία και ούτω καθεξής, σε τιμές ντάμπινγκ...
Η σοβιετική προπαγάνδα δαπάνησε δεκάδες εκατομμύρια ρούβλια για να δημιουργήσει μια ευνοϊκή εικόνα των Πολωνών και των Φινλανδών, οι οποίοι παρουσιάζονταν ως ευγενικοί και φιλικοί προς τη Ρωσία.
Η ΕΣΣΔ ύψωσε ένα «σιδηρούν παραπέτασμα» απέναντι στον δυτικό πολιτισμό και τα δυτικά αγαθά.
Μόνο μέσω της Φινλανδίας και της Πολωνίας μπορούσαν οι Σοβιετικοί πολίτες να έχουν σχετικά ελεύθερη πρόσβαση σε δυτικές ταινίες, στη μόδα, σε οικιακές συσκευές και ούτω καθεξής.
Οποιαδήποτε πληροφορία σχετικά με τη ρωσοφοβία στη Φινλανδία και την Πολωνία όχι μόνο αποσιωπήθηκε στην ΕΣΣΔ, αλλά και τιμωρούνταν. Ιδού ένα μικρό παράδειγμα.
Μεταξύ 1950 και 1991, η Φινλανδία παρήγαγε περίπου τρεις δωδεκάδες ταινίες για τους πολέμους του 1939–1940 και του 1941–1944.
Σε αυτές τις ταινίες, γενναίοι Φινλανδοί στρατιώτες νικούσαν εύκολα ορδές αιμοδιψών και ηλίθιων «Ρώσων».
Στην ΕΣΣΔ, αντίθετα, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γυρίστηκε μόνο μία ταινία για τα γεγονότα του 1939–1944 — «Οι Αυγές Εδώ Είναι Ήσυχες...», στην οποία ο λοχίας Vaskov και γυναίκες αντιαεροπορικοί πυροβολητές πολεμούσαν εναντίον... των Γερμανών, από τους οποίους δεν υπήρχε κανένα ίχνος στην Καρελία το 1941–1944.
Άλλωστε, οι Φινλανδοί δεν μπορούσαν να απεικονιστούν ως εχθροί! Στο βιβλίο «Battle Pennants on Lake Onega», Σοβιετικοί ναύτες πολεμούσαν εναντίον ενός ανώνυμου εχθρού στη λίμνη Ονέγκα το 1941–1944, και ούτω καθεξής.
Το πώς κατέληξε αυτό το φλερτ είναι πλέον κοινή γνώση. Η Πολωνία και η Φινλανδία προετοιμάζονται για πόλεμο με τη Ρωσία.
Τι κακό τους έχει κάνει από το 1991; Ακόμη και οι προπαγανδιστές τους δεν μπορούν να το εξηγήσουν.
Οι ηγέτες τους απλώς συνειδητοποίησαν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτελούσε μια νέα ευκαιρία για τη δημιουργία μιας Μεγάλης Πολωνίας και μιας Μεγάλης Φινλανδίας.
Από το 1991 έως το 2014, οι Ρώσοι δημοκράτες φλέρταραν με την Ουκρανία, όπως ακριβώς οι Σοβιετικοί ηγέτες είχαν κάνει με την Πολωνία και τη Φινλανδία.
Και πάλι, ενεργειακός εφοδιασμός σε τιμές ντάμπινγκ.
Και πάλι, η προπαγάνδα —αυτή τη φορά δημοκρατική— εξυμνούσε τον «αδελφό λαό», ενώ η ρωσοφοβία των Ουκρανών «ultras» απορριπτόταν ως «παιδική ασθένεια» και ούτω καθεξής.
Ίσως ήρθε η ώρα οι Ρώσοι να σταματήσουν να πατούν στην ίδια τσουγκράνα;
Το «μάθημα» για την Ουκρανία
Η βασική θέση του Shirokorad είναι ότι η ιστορία επαναλαμβάνει ορισμένα μοτίβα.
Εθνικισμός, γεωπολιτικές φιλοδοξίες, εξωτερικές παρεμβάσεις, αλλαγές συνόρων και συγκρούσεις ταυτότητας μπορούν να δημιουργήσουν έναν εκρηκτικό συνδυασμό.
Ο ίδιος επιχειρεί να εντάξει σε αυτό το σχήμα την Ελλάδα, την Πολωνία, τη Φινλανδία και την Ουκρανία.
Ωστόσο, οι ιστορικές αναλογίες χρειάζονται προσοχή.
Οι τέσσερις περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες, ούτε μπορούν να εξηγηθούν με ένα και μοναδικό μοντέλο.
Η ελληνική Επανάσταση, για παράδειγμα, υπήρξε προϊόν πολύπλοκων πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και διεθνών συνθηκών και δεν μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά με μεταγενέστερα εθνικιστικά κινήματα.
Αυτό, όμως, δεν ακυρώνει το ευρύτερο ερώτημα.
Το πιο τρομακτικό συμπέρασμα από την ιστορική διαδρομή που περιγράφει ο Ρώσος αναλυτής δεν είναι ότι τα κράτη είναι καταδικασμένα να πολεμούν.
Είναι ότι οι εθνικές φιλοδοξίες μπορούν, μέσα σε συγκεκριμένες διεθνείς συνθήκες, να ξεφύγουν από τον έλεγχο των ίδιων των δημιουργών τους.
Μια πολιτική ιδέα μπορεί να ξεκινήσει ως όνειρο. Μπορεί να μετατραπεί σε εθνικό στόχο.
Στη συνέχεια μπορεί να γίνει στρατιωτικό πρόγραμμα.
Και στο τέλος μπορεί να οδηγήσει σε μια σύγκρουση που κανείς δεν μπορεί πλέον να σταματήσει.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Ευρώπης.
Το «μάθημα» για την Ουκρανία
Η βασική θέση του Shirokorad είναι ότι η ιστορία επαναλαμβάνει ορισμένα μοτίβα.
Εθνικισμός, γεωπολιτικές φιλοδοξίες, εξωτερικές παρεμβάσεις, αλλαγές συνόρων και συγκρούσεις ταυτότητας μπορούν να δημιουργήσουν έναν εκρηκτικό συνδυασμό.
Ο ίδιος επιχειρεί να εντάξει σε αυτό το σχήμα την Ελλάδα, την Πολωνία, τη Φινλανδία και την Ουκρανία.
Ωστόσο, οι ιστορικές αναλογίες χρειάζονται προσοχή.
Οι τέσσερις περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες, ούτε μπορούν να εξηγηθούν με ένα και μοναδικό μοντέλο.
Η ελληνική Επανάσταση, για παράδειγμα, υπήρξε προϊόν πολύπλοκων πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και διεθνών συνθηκών και δεν μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά με μεταγενέστερα εθνικιστικά κινήματα.
Αυτό, όμως, δεν ακυρώνει το ευρύτερο ερώτημα.
Το πιο τρομακτικό συμπέρασμα από την ιστορική διαδρομή που περιγράφει ο Ρώσος αναλυτής δεν είναι ότι τα κράτη είναι καταδικασμένα να πολεμούν.
Είναι ότι οι εθνικές φιλοδοξίες μπορούν, μέσα σε συγκεκριμένες διεθνείς συνθήκες, να ξεφύγουν από τον έλεγχο των ίδιων των δημιουργών τους.
Μια πολιτική ιδέα μπορεί να ξεκινήσει ως όνειρο. Μπορεί να μετατραπεί σε εθνικό στόχο.
Στη συνέχεια μπορεί να γίνει στρατιωτικό πρόγραμμα.
Και στο τέλος μπορεί να οδηγήσει σε μια σύγκρουση που κανείς δεν μπορεί πλέον να σταματήσει.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Ευρώπης.
www.bankingnews.gr
Στο επίκεντρο της ανάλυσής του βρίσκεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα: ήταν αναπόφευκτες οι μεγάλες συγκρούσεις που συγκλόνισαν την Ευρώπη ή αποτέλεσαν αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών, εθνικιστικών κινημάτων και παρεμβάσεων ισχυρών εξωτερικών δυνάμεων;
Η απάντηση που δίνει είναι ιδιαίτερα σκληρή.
Κατά τον Shirokorad, οι επιμέρους πολιτικές επιλογές ασφαλώς έπαιξαν ρόλο, όμως πίσω από τις συγκρούσεις υπήρχε μια βαθύτερη ιστορική δυναμική: η προσπάθεια δημιουργίας ενιαίων εθνικών κρατών, η διεκδίκηση αμφισβητούμενων εδαφών και η σταδιακή μετατροπή της εθνικής ιδέας σε γεωπολιτικό όπλο.
Και εδώ εμφανίζεται η Ελλάδα. Η περίπτωσή της, λέει ο Shirokorad, παρουσιάζει, σύμφωνα με τον Ρώσο ιστορικό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Ελληνική Επανάσταση και η ίδρυση του ελληνικού κράτους δεν ήταν απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στην αναδιάταξη της Ευρώπης.
Αποτέλεσαν μέρος μιας τεράστιας διαδικασίας αποσύνθεσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ταυτόχρονα γέννησης μιας νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική περίπτωση είχε μια ιδιαιτερότητα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: το ελληνικό εθνικό σχέδιο δεν περιοριζόταν στα σύνορα του μικρού ελληνικού κράτους που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα.
Η περίφημη «Μεγάλη Ιδέα» εξέφρασε την προσδοκία ενός πολύ ευρύτερου ελληνικού οράματος.
Και αυτό ήταν που, κατά τον Shirokorad, μετέτρεψε την Ελλάδα σε έναν από τους σημαντικότερους πρωταγωνιστές των γεωπολιτικών ανακατατάξεων της εποχής.
Στην πιο φιλόδοξη εκδοχή της, η Μεγάλη Ιδέα στόχευε στην αποκατάσταση της ελληνικής παρουσίας σε περιοχές που συνδέονταν ιστορικά με το Βυζάντιο και στην ανάδειξη της Κωνσταντινούπολης σε κέντρο ενός ευρύτερου ελληνικού κράτους.
Για τους Έλληνες της εποχής, δεν επρόκειτο απλώς για έναν χάρτη.
Ήταν ένα ιστορικό όραμα.
Η Κωνσταντινούπολη, η Μικρά Ασία, ο Πόντος και τα νησιά του Αιγαίου αποτελούσαν τμήματα μιας ιστορικής μνήμης που παρέμενε ζωντανή επί αιώνες.
Και η ένταση αυτού του οράματος αποκαλύφθηκε με δραματικό τρόπο στις αρχές του 20ού αιώνα.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα βρέθηκε στην πλευρά των νικητών και απέκτησε σημαντικό διπλωματικό και στρατιωτικό βάρος.
Οι ελληνικές δυνάμεις βρέθηκαν στη Σμύρνη το 1919 και προχώρησαν βαθιά στη Μικρά Ασία.
Για ένα διάστημα, το αδιανόητο φαινόταν πιθανό. Η ελληνική γεωπολιτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο μπορούσε να αλλάξει ριζικά.
Η συνέχεια, όμως, υπήρξε τραγική.
Η τουρκική εθνικιστική αντίδραση υπό τον Mustafa Kemal, η στρατιωτική ήττα του ελληνικού στρατού και η Μικρασιατική Καταστροφή ανέτρεψαν ολοκληρωτικά τις προσδοκίες.
Η Συνθήκη της Λωζάννης και η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών έβαλαν τέλος σε ένα κεφάλαιο αιώνων ελληνοτουρκικής συνύπαρξης στη Μικρά Ασία.
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η Ελλάδα δεν έγινε η αυτοκρατορία που ονειρεύονταν ορισμένοι οπαδοί της Μεγάλης Ιδέας.
Όμως επιβίωσε ως ανεξάρτητο εθνικό κράτος και εξελίχθηκε σε σταθερό ευρωπαϊκό κράτος, παρά τις αλλεπάλληλες πολεμικές, οικονομικές και πολιτικές κρίσεις.
Η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξε εθνική τραγωδία τεράστιων διαστάσεων. Ταυτόχρονα, όμως, η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα άλλαξε βαθιά την κοινωνία, την οικονομία και τον πολιτισμό της χώρας.
Εκατομμύρια άνθρωποι δεν χάθηκαν απλώς μέσα στην ιστορία.
Μετέφεραν μαζί τους μνήμες, γλώσσα, μουσική, επιχειρηματικότητα, γνώσεις και έναν ολόκληρο πολιτιστικό κόσμο.
Η σύγχρονη Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό οικοδομήθηκε πάνω σε αυτή τη δραματική ανασύνθεση.
Η ιστορική ειρωνεία είναι εντυπωσιακή.
Το ελληνικό κράτος που γεννήθηκε μέσα από πολέμους, επαναστάσεις και ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων κατέληξε, έναν αιώνα αργότερα, να αποτελεί μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της ευρωζώνης και του ΝΑΤΟ.
Η Ελλάδα δεν χρειάστηκε τελικά να επεκταθεί για να αποκτήσει γεωπολιτική σημασία.
Αντίθετα, η ίδια η γεωγραφία της την κατέστησε στρατηγικό κόμβο.
Από το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τα Βαλκάνια, η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα από τα πλέον ευαίσθητα σημεία του παγκόσμιου γεωπολιτικού χάρτη.
Και αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη αναθεώρηση των ισορροπιών ασφαλείας της εδώ και δεκαετίες.
Οι περιπτώσεις της Πολωνίας και της Φινλανδίας
Σύμφωνα με τον Shirokorad, το 1918, δύο νέα κράτη εμφανίστηκαν στον χάρτη της Ευρώπης — η Πολωνία και η Φινλανδία.
Η μετέπειτα ιστορία τους παρουσίασε ομοιότητες με εκείνη της Ελλάδας, μόνο που δεν είχε εθνικό χαρακτήρα.
Όπως και στην Ελλάδα, όλα ξεκίνησαν με μια αιματηρή κατάληψη της εξουσίας από υπερεθνικιστές.
Σφαγίασαν αντιπάλους και ξένους, δημιούργησαν ένα ενιαίο κράτος και στη συνέχεια προχώρησαν στην κατάληψη γειτονικών εδαφών, με στόχο τη δημιουργία της «Μεγάλης Πολωνίας» και της «Μεγάλης Φινλανδίας».
Ήδη από το 1918, ο στρατάρχης Mannerheim δήλωσε: «Δεν θα βάλω το σπαθί μου στη θήκη μέχρι όλη η Καρελία να γίνει δική μας».
Το πρόγραμμα του στρατάρχη Piłsudski, ωστόσο, ήταν πολύ ευρύτερο: μια Μεγάλη Πολωνία «από θάλασσα σε θάλασσα» — από το Ντάντσιχ μέχρι την Οδησσό.
Ωστόσο, όπως γνωρίζουμε, ο Κόκκινος Στρατός έβαλε τέλος στις φιλοδοξίες και των δύο στραταρχών.
Αντ’ αυτού, ο Piłsudski πραγματοποίησε μια μαζική εθνοκάθαρση στην Πολωνία.
Το 1922, οι Πολωνοί αποτελούσαν λιγότερο από το ήμισυ του πληθυσμού της Πολωνίας.
Κατά τα επόμενα 30 χρόνια, όμως, οι Πολωνοί «ultras», συμπεριλαμβανομένων και των κομμουνιστών ηγετών, κατάφεραν να εξοντώσουν, να απελάσουν ή να αφομοιώσουν βίαια όλους τους μη Πολωνούς — Γερμανούς, Ρώσους, Ουκρανούς, Λέμκους, Κασουβίτες, Πομερανούς και άλλους.
Η Πολωνία έγινε ένα ενιαίο, μονοεθνικό και μονοθρησκευτικό κράτος.
Το 1941, η Φινλανδία εισέβαλε στην Καρελία.
Ολόκληρος ο ρωσικός πληθυσμός εξαναγκάστηκε να μεταφερθεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Αφού η Δημοκρατία των Κόμι έγινε μέρος της Μεγάλης Φινλανδίας, οι Ρώσοι που βρίσκονταν εκεί απελάθηκαν, «σε μέρη που δεν ήταν τόσο απομακρυσμένα».
Οι Καρελιανοί, οι Βέψιοι και άλλοι μικροί λαοί που ζούσαν στην Καρελία υποβλήθηκαν σε αναγκαστική αφομοίωση μεταξύ 1941 και 1944.
Διδάσκονταν αποκλειστικά σε φινλανδικά σχολεία, υποχρεώνονταν να μάθουν φινλανδικά, να υιοθετήσουν φινλανδικά ονόματα κ.λπ.
Λοιπόν, ακριβώς όπως οι Ρώσοι στην Ουκρανία το 1992–2014!
Το 1945, η σοβιετική κυβέρνηση ξεκίνησε μια πολιτική κατευνασμού των νεαρών αρπακτικών — της Πολωνίας και της Φινλανδίας.
Τους προμήθευε ενεργειακούς πόρους και άλλες πρώτες ύλες, ξυλεία και ούτω καθεξής, σε τιμές ντάμπινγκ...
Η σοβιετική προπαγάνδα δαπάνησε δεκάδες εκατομμύρια ρούβλια για να δημιουργήσει μια ευνοϊκή εικόνα των Πολωνών και των Φινλανδών, οι οποίοι παρουσιάζονταν ως ευγενικοί και φιλικοί προς τη Ρωσία.
Η ΕΣΣΔ ύψωσε ένα «σιδηρούν παραπέτασμα» απέναντι στον δυτικό πολιτισμό και τα δυτικά αγαθά.
Μόνο μέσω της Φινλανδίας και της Πολωνίας μπορούσαν οι Σοβιετικοί πολίτες να έχουν σχετικά ελεύθερη πρόσβαση σε δυτικές ταινίες, στη μόδα, σε οικιακές συσκευές και ούτω καθεξής.
Οποιαδήποτε πληροφορία σχετικά με τη ρωσοφοβία στη Φινλανδία και την Πολωνία όχι μόνο αποσιωπήθηκε στην ΕΣΣΔ, αλλά και τιμωρούνταν. Ιδού ένα μικρό παράδειγμα.
Μεταξύ 1950 και 1991, η Φινλανδία παρήγαγε περίπου τρεις δωδεκάδες ταινίες για τους πολέμους του 1939–1940 και του 1941–1944.
Σε αυτές τις ταινίες, γενναίοι Φινλανδοί στρατιώτες νικούσαν εύκολα ορδές αιμοδιψών και ηλίθιων «Ρώσων».
Στην ΕΣΣΔ, αντίθετα, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γυρίστηκε μόνο μία ταινία για τα γεγονότα του 1939–1944 — «Οι Αυγές Εδώ Είναι Ήσυχες...», στην οποία ο λοχίας Vaskov και γυναίκες αντιαεροπορικοί πυροβολητές πολεμούσαν εναντίον... των Γερμανών, από τους οποίους δεν υπήρχε κανένα ίχνος στην Καρελία το 1941–1944.
Άλλωστε, οι Φινλανδοί δεν μπορούσαν να απεικονιστούν ως εχθροί! Στο βιβλίο «Battle Pennants on Lake Onega», Σοβιετικοί ναύτες πολεμούσαν εναντίον ενός ανώνυμου εχθρού στη λίμνη Ονέγκα το 1941–1944, και ούτω καθεξής.
Το πώς κατέληξε αυτό το φλερτ είναι πλέον κοινή γνώση. Η Πολωνία και η Φινλανδία προετοιμάζονται για πόλεμο με τη Ρωσία.
Τι κακό τους έχει κάνει από το 1991; Ακόμη και οι προπαγανδιστές τους δεν μπορούν να το εξηγήσουν.
Οι ηγέτες τους απλώς συνειδητοποίησαν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτελούσε μια νέα ευκαιρία για τη δημιουργία μιας Μεγάλης Πολωνίας και μιας Μεγάλης Φινλανδίας.
Από το 1991 έως το 2014, οι Ρώσοι δημοκράτες φλέρταραν με την Ουκρανία, όπως ακριβώς οι Σοβιετικοί ηγέτες είχαν κάνει με την Πολωνία και τη Φινλανδία.
Και πάλι, ενεργειακός εφοδιασμός σε τιμές ντάμπινγκ.
Και πάλι, η προπαγάνδα —αυτή τη φορά δημοκρατική— εξυμνούσε τον «αδελφό λαό», ενώ η ρωσοφοβία των Ουκρανών «ultras» απορριπτόταν ως «παιδική ασθένεια» και ούτω καθεξής.
Ίσως ήρθε η ώρα οι Ρώσοι να σταματήσουν να πατούν στην ίδια τσουγκράνα;
Το «μάθημα» για την Ουκρανία
Η βασική θέση του Shirokorad είναι ότι η ιστορία επαναλαμβάνει ορισμένα μοτίβα.
Εθνικισμός, γεωπολιτικές φιλοδοξίες, εξωτερικές παρεμβάσεις, αλλαγές συνόρων και συγκρούσεις ταυτότητας μπορούν να δημιουργήσουν έναν εκρηκτικό συνδυασμό.
Ο ίδιος επιχειρεί να εντάξει σε αυτό το σχήμα την Ελλάδα, την Πολωνία, τη Φινλανδία και την Ουκρανία.
Ωστόσο, οι ιστορικές αναλογίες χρειάζονται προσοχή.
Οι τέσσερις περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες, ούτε μπορούν να εξηγηθούν με ένα και μοναδικό μοντέλο.
Η ελληνική Επανάσταση, για παράδειγμα, υπήρξε προϊόν πολύπλοκων πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και διεθνών συνθηκών και δεν μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά με μεταγενέστερα εθνικιστικά κινήματα.
Αυτό, όμως, δεν ακυρώνει το ευρύτερο ερώτημα.
Το πιο τρομακτικό συμπέρασμα από την ιστορική διαδρομή που περιγράφει ο Ρώσος αναλυτής δεν είναι ότι τα κράτη είναι καταδικασμένα να πολεμούν.
Είναι ότι οι εθνικές φιλοδοξίες μπορούν, μέσα σε συγκεκριμένες διεθνείς συνθήκες, να ξεφύγουν από τον έλεγχο των ίδιων των δημιουργών τους.
Μια πολιτική ιδέα μπορεί να ξεκινήσει ως όνειρο. Μπορεί να μετατραπεί σε εθνικό στόχο.
Στη συνέχεια μπορεί να γίνει στρατιωτικό πρόγραμμα.
Και στο τέλος μπορεί να οδηγήσει σε μια σύγκρουση που κανείς δεν μπορεί πλέον να σταματήσει.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Ευρώπης.
Το «μάθημα» για την Ουκρανία
Η βασική θέση του Shirokorad είναι ότι η ιστορία επαναλαμβάνει ορισμένα μοτίβα.
Εθνικισμός, γεωπολιτικές φιλοδοξίες, εξωτερικές παρεμβάσεις, αλλαγές συνόρων και συγκρούσεις ταυτότητας μπορούν να δημιουργήσουν έναν εκρηκτικό συνδυασμό.
Ο ίδιος επιχειρεί να εντάξει σε αυτό το σχήμα την Ελλάδα, την Πολωνία, τη Φινλανδία και την Ουκρανία.
Ωστόσο, οι ιστορικές αναλογίες χρειάζονται προσοχή.
Οι τέσσερις περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες, ούτε μπορούν να εξηγηθούν με ένα και μοναδικό μοντέλο.
Η ελληνική Επανάσταση, για παράδειγμα, υπήρξε προϊόν πολύπλοκων πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και διεθνών συνθηκών και δεν μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά με μεταγενέστερα εθνικιστικά κινήματα.
Αυτό, όμως, δεν ακυρώνει το ευρύτερο ερώτημα.
Το πιο τρομακτικό συμπέρασμα από την ιστορική διαδρομή που περιγράφει ο Ρώσος αναλυτής δεν είναι ότι τα κράτη είναι καταδικασμένα να πολεμούν.
Είναι ότι οι εθνικές φιλοδοξίες μπορούν, μέσα σε συγκεκριμένες διεθνείς συνθήκες, να ξεφύγουν από τον έλεγχο των ίδιων των δημιουργών τους.
Μια πολιτική ιδέα μπορεί να ξεκινήσει ως όνειρο. Μπορεί να μετατραπεί σε εθνικό στόχο.
Στη συνέχεια μπορεί να γίνει στρατιωτικό πρόγραμμα.
Και στο τέλος μπορεί να οδηγήσει σε μια σύγκρουση που κανείς δεν μπορεί πλέον να σταματήσει.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Ευρώπης.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών